ISTORIJA

            O istorijskoj prošlosti srbačkog kraja sačuvano je vrlo malo podataka i pisanih dokumenata. Takodje nisu vršena ni geološka istraživanja čiji bi rezultati ukazivali na prošlost ovog područja. Nešto više podataka o istorijatu naroda ovog kraja  može se pronaći u publikaciji ''Srbac, naselja i stanovništvo'', autora Danila Košutića. O prošlosti područja koje danas zahvata opština Srbac, u ovoj knjizi, izmedju ostalog, se navodi:

            ''... U prošlosti ovo područje bilo je u sastavu raznih carevina, kadiluka, banovina i srezova. Od nastanka prvih država starih Slovena do sredine 16. vijeka znatno veća otvorenost osjećala se prema Dunavskoj nizini pa je otuda prodor političkih i kulturnih uticaja bio neposredniji nego od brdovite i u neku ruku od prirode zatvorene prave Bosne.

            Prema jednoj karti Evrope, u X i XI vijeku ovi krajevi bili su u sastavu Hrvatske.

            Do turskih osvajanja župa Vrbas pominje se  uglavnom u sastavu Kraljevine Slavonije i Ugarskog kraljevstva.

             Pred kraj XIV vijeka  ovu župu pripojio je  vojvoda Hrvoje Vukčić Hrvatinić svojim Donjim Krajima.

             Na osnovu karte teritorija samostalnih velikaša  u prvoj polovini XV vijeka  zemlje desno od Vrbasa do save i Drine bile su pod neposrednom ugarskom vlašću, a lijevo od Vrbasa ka Dubici, u privremenom posjedu  Hrvoja Vukčića Hrvatinića.

            Godine 1463/l464. ovo područje ušlo je u sastav novostvorene Bosanske (Jajačke) banovine koju je tada osnovao ugarski kralj Matija Korvin.

             Takvo stanje ostalo je do pada pod osmanlijsku vlast sjevernih dijelova ove banovine  godine 1535/36, kada je Husref beg zauzeo gradove Kobaš i Levač i prešao s vojskom u Slavoniju

            Tada ovo područje ulazi u sastav kobaškog kadiluka, banjalučkog ejalata i Sandžak Bosne.

            Kasnije je sjedište kadiluka iz Kobaša premješteno u Banju Luku, a Kobaš je bio sjedište nižih  upravnih jedinica (kapetanije, župe, nahije).

            Grad Levač nalazio se u župi Lifče (Lijevče), a kako se kasnije ne spominje, vjeruje se da je u vrijeme turskih osvajanja porušen i nije više obnavljan.

            Poslije poraza i povlačenja turske vojske u Bosnu, uspostavlja se po prvi put  državna granica Savom, godine 1699.

            Ali u ratovima 1716-1718. Turska gubi dio južno od Save pa su mjesta: Trstenci, Kobaš, Kaoci, Bosanski Svinjar, područje današnjih Bajinaca, Dolina... pripali Austriji, a Lepenica, Brezovljani, Nožičko, Lilić... Turskoj.

            Poslije tursko-austrijskog rata  (1736-1739) granica je ponovo vraćena na Savu.

            U XIX vijeku na ovim prostorima jača otpor naroda protiv turskog režima, kao i svijest o potrebi ujedinjenja sa Srbijom, što se posebno manifestovalo u toku ustanka u Bosni (1875-1878).

            U periodu 1878-1918. godine ovo područje je u sastavu Bosne i njene Okružne oblasti Banja Luka, s ti m što je područje Lijevča pripalo bosansko-gradiškom, a Župe prnjavorskom kotaru.

            I u periodu izmedju dva rata (1918-1941) ovaj dio Bosne i dalje je u sastavu okružne oblasti Banja Luka i njenih srezova Bosanska Gradiška i Prnjavor, a osnivanjem banovina (1931) ulazi u satav Vrbaske banovine. Medjutim, u avgustu l939. godine  po tzv. Sporazumu Cvetković-Maček, srez Derventa, a uz to i Kobaš sa okolinom, dodijeljen je novoosnovanoj Banovini Hrvatskoj

            Kapitulacijom stare Jugoslavije, područje Bosne i Hercegovine pripojeno je tzv. Nezavisnoj državi Hrvatskoj. Veći dio srbačkog područja  pripao je tada Velikoj Župi Livac i Zapolje sa sjedištem u Novoj Gradišci, a općina Bosanski Kobaš pripojena je Velikoj Župi Slavonski Brod i kotaru Bosanski Brod.

            Poslije Drugog svjetskog rata  po prvi put ovo područje ujedinjuje se u jednu administrativno-teritorijalnu cjelinu, osim u vremenu od  l955. do l958. godine kada je srez srbački ukinut, a teritorija podijerljena na srezove Derventa i Banja Luka, tako što je derventskom srezu pripao župski dio (bez sela Šeškovci i Kriškovci), a banjalučkom lijevčanski dio čija su sela bila u sastavu opština Nova Topola i Bosanska Gradiška.

Теritorija opštine uspostavljena l958. godine, ima površinu od 453 km2. Veći dio nalazi se u Župi, odnosno sjevernom dijelu Srednje Bosne, a deset naseljenih mjesta su u Lijevču polju, pa je Srbac istovremeno srednjobosanska i krajiška opština''.

            Danas je opština Srbac sastavni dio Republike Srpske i Bosne i Hercegovine.

            N A S E L J A

            Na području opštine Srbac danas ima 39 naseljenih mjesta: Srbac, Srbac selo, Kaoci, Vlaknica, Brusnik, Kobaš, Nova Ves, Korovi, Seferovci, Donja Lepenica, Gornja Lepenica, Sitneši, Donji Srdjevići, Gornji Srdjevići, Resavac, Indjol, Povelič, Crnaja, Prijebljezi, Nožičko, Brezovljani, Selište, Ćukali, Župski Razboj,Ilićani, Novi Martinac, Stari Martinac, Kukulje, Lilić, Razboj Lijevče, Mali Razboj, Donji Kladari, Gornji Kladari, Glamočani, Dugo Polje, Bardača, Bajinci i Gaj.

            Opštinski centar je Srbac smješten u neposrednoj blizini ušća Vrbasa u Savu. U vrijeme postojanja naselja Gradina (Donja Dolina), prije nove ere, na ovom lokalitetu pominje se Cagan-grad (jedan dio ravnice na ovom području i danas nosi naziv Cagani). Do raspada Zapadnog Rimskog Carstva, u blizini ušća Vrbasa spominje se relejna stanica Vrbate (Urbas). Kasnije, na ovom prostoru spominje se naselje Svinjar (naziv dobilo po uzgajivačima svinja). U pisanim dokumentima spominje se pod tim imenom l596. godine, a mjesto Svinjar upisano je na jednoj karti Germanije l621. godine.

            Naselje Svinjar promijenilo je naziv u Srbac rješenjem ministra Kraljevine Jugoslavije od 2. novembra l933. godine i ovaj datum se od 2006. godine obilježava kao Dan opštine.

            Ostala naselja nose nazive po najbližim geografskim pojmovima, po zanimanju ili zanatima stanovništva, po drugim poznatim pojmovima i dogadjajima (D. Košutić: ˝Srbac, naselja i stanovništvo˝, SPKD ˝Prosvjeta˝ l995).

            STANOVNIŠTVO

Povoljni geostrategijski,  saobraćajni i klimatski uslovi, plodno zemljište, bogatstvo šuma, obilje vode i pašnjaka omogućili su naseljavanje ovog prostora u dalekoj prošlosti. Najstariji stanovnici, kako navodi prof. dr Zdravko Marjanac (''Život u močvari'', Urbanistički zavod RS 2004) bili su plemena Oserijata, Mezeja, Japoda, Breuca i Kelta. Rimljani su ovim prostorom vladali četiri vijeka o čemu, pored ostalog, svjedoče rimske grobnice otkrivene u selu Kladari 2003. godine. Predjeli oko Motajice i  donjeg toka Vrbasa bili su izloženi čestim migracijama pa su stalna i veća naselja formirana relativno kasno, od XVI do XIII vijeka. Ovo se može objasniti činjenicom da su se na ovom području često ukrštali putovi različitih osvajača i pljačkaša.

            Migracije su bile naročito česte za vrijeme turske vladavine ovim područjem (1535-1875). Period austro-ugarske vladavine (1878-1918) karakteriše povratak iseljenog hrišćanskog stanovništva i organizovano doseljavanje iz drugih krajeva BiH i drugih zemalja. Doseljeni su Poljaci, Ukrajinci i Česi koji su od 1894. do 1905. godine formirali naselja Kobaški lug (Nova Ves), Novi Martinac, Rakovac, Gumjera, Kunova, Grabašnica i Resavac.

            Po programu tzv. unutrašnje kolonizacije, na ovo područje doseljavani su muslimani koji su 1890. godine formirali naselja Inadjol, Brnjavicu, Selište i Sitneš.

            U periodu izmedju dva svjetska rata (1922. godine) doselilo se na područje Sitneša 18 domaćinstava Hrvata. Dominantno stanovništvo i poslije svih doseljavanja (više od 85%) bili su Srbi.

            Prvi zvanični popis stanovništva prema evropskim kriterijima obavljen je 1979. godine.

            Prema popisu iz 1885. broj stanovnika iznosio je 8.363, da bi na sljedećem popisu 1910. godine bio udvostručen i iznosio je 16.740. Od tada broj stanovnika bio je u blagom porastu ili je stagnirao. Godine 1993, prilikom vanrednog popisa stanovništva u R. Srpskoj, na području opštine Srbac popisano je 6.091 domaćinstvo sa 22.145 stanovnika.

            U novije vrijeme prirtodni priraštaj stanovništva je negativan. Od 1996. godine broj novorođene djece se smanjuje. Te godine broj novorodjenčadi iznosio je 213, a 2002. godine 176. Starosna struktura je negativna. U period od 1961. do 1991. godine masa mladih se smanjila sa 44,6 na 25,6%. Prosječan broj ukućana takodje je osjetno smanjen. Godine 1885. iznosio je 6,18, a 1991. pao je na 3,46. Smrtnost odojčadi ne prelazi 2 promila i manja je nego u Evropskoj uniji. Polna struktura je povoljna: 49,2% muških prema 49,8% ženskih.